Dynia – słodko, zdrowo, pysznie

Najczęściej kojarzona, jako symbol mrocznego Halloween, a także środek lokomocji Kopciuszka na bal. Jednakże nie można zapominać, że dynia przede wszystkim w kuchni przybiera dla nas różne oblicza. W celach kulinarnych można wykorzystać jej miąższ, pestki, a także tłoczony z nich olej, tworząc ciekawe i smaczne potrawy. Dynia wykorzystywana jest na wiele sposobów, dlatego znalazła uznanie na całym świecie, a dzięki swoim właściwościom zdrowotnym i odżywczym coraz chętniej króluje w naszej kuchni i pozytywnie wpływa na nasz organizm. Za co powinniśmy ją cenić? …  Odpowiedź właśnie w tym artykule.

 Skąd jestem…?

Dynia należy do rodziny: Cucurbitaceae, rodzaju Cucurbita, czyli dyniowatych. Wykorzystywana jest na skalę przemysłową do produkcji pasz, środków spożywczych, a także w  celach dekoracyjnych. Pochodzi z Ameryki Południowej. Do Europy sprowadzona została przez Krzysztofa Kolumba i hiszpańskich żeglarzy w XVI wieku. Natomiast początki jej upraw przez Inków miały miejsce aż 4000 lat p.n.e.. [2]

Na świecie jest ponad 900 gatunków roślin należących do rodziny dyniowatych. W Polsce najczęściej hoduje się dynię zwyczajną i olbrzymią – ich zbiory sięgają 36 tysięcy ton rocznie.  Dynia w naszym kraju z reguły spotykana jest w gospodarstwach domowych i ogródkach działkowych. Międzynarodowymi potentatami w jej uprawie są: Indie, Rosja, Chiny i Ukraina.  Warto zauważyć także, że światowa produkcja tego warzywa wynosi 20,3 mln.  W innych krajach często organizowane są festiwale na największą dynię – do tej pory jej rekordowa waga wyniosła 821 kg. [2, 5]

 Jak wyglądam…? Niby każdy wie

Warzywo to w zależności od odmiany różni się od siebie kształtem, kolorem i wielkością. Najbardziej rozpoznawalna jest dynia pomarańczowa, jednak możemy również spotkać: żółtą, ciemnozieloną, zielono-pomarańczową dynię w paski, rowki lub gładką. Jej system  korzeniowy jest bardzo płytki, aczkolwiek dobrze rozgałęziony. Łodygi, na których wyrastają pokaźne, szorstkie liście, mają charakter pnący. Z kolei pędy pokrywają sztywne włoski, a kwiaty są duże i żółte. Dynia zwyczajna jest rośliną bardzo plenną i tanią w uprawie, dlatego tak chętnie sadzą ją rolnicy. Ważne jest, że może być przechowywana przez kilka miesięcy, nie tracąc przy tym swoich odżywczych właściwości. Dzięki temu możemy się nią cieszyć nawet do okresu wczesnozimowego. [2, 6]

Jedz mnie na zdrowie…

Dynia ma również ważne znaczenie dla zdrowia człowieka, przede wszystkim dlatego, że nie kumuluje azotanów czy metali ciężkich, zatem może być z stosowana przy planowaniu żywienia dzieci. Dużą zaletą dyni jest także spora zawartość prowitaminy A w formie β-karotenu, czyli tzw. eliksiru młodości. Po przekształceniu jej w naszym organizmie w aktywną postać witaminy A, która przeciwdziała starzeniu się skóry, poprawia jej elastyczność, wzmacnia włosy i paznokcie, a także pozytywnie wpływa na poprawę wzroku.  Świeża dynia również obfituje w inne karetonoidy, takie jak luteina, którą też zaleca się na poprawę widzenia ale nie wiele mówi się o jej korzystnym działaniu na naszą cerę. Posiada ona zdolność normalizacji pracy gruczołów łojowych oraz zwiększenia uwodnienia skóry. Karotenoidy mają niwelują także szkodliwe działanie wolnych rodników, czy wspierają pracę układu krążenia. Ponadto nadają one warzywom charakterystyczny żółty, pomarańczowy lub czerwony kolor co świadczy o ich obecności. Dynię ceni się również za niską wartość energetyczną, gdyż 100g surowej dyni dostarcza się jedynie 28kcal i 2,8g błonnika. Wśród związków odżywczych znajdziemy w niej białko a w nim liczne grono aminokwasów, niezbędnych do właściwego funkcjonowania organizmu. Świeża dynia jest także źródłem równie ważnych dla naszego zdrowia witamin, takich jak: C, E, B1, B2, B6, K oraz minerałów, do których zaliczymy: wapń, fosfor, żelazo, potas, magnez, sód czy cynk. Zawarty w tym warzywie potas właściwie działa na nasze serce, mięśnie szkieletowe i reguluje ciśnienie krwi, natomiast wysoka spożywając dynię warunkujemy wysoką podaż wapnia i fosforu – pierwiastków budujących nasze kości. Zarówno pestki dyni jak i miąższ posiadają inhibitory proteaz, które wraz z całym bogactwem odżywczych i bioaktywnych składników roślinnych zmniejszają ryzyko zachorowania na nowotwory. Warzywo to zalecane jest w diecie osób mających problemy z wątrobą wykazując działanie hepatoprotekcyjne i przeciwzapalnemu. Dynia w medycynie niekonwencjonalnej znalazła też zastosowanie w leczeniu zapalenia gruczołu krokowego i uznawana była (wciąż jest) jako roślina o silnych właściwościach antybakteryjnych. Warto podkreślić, że susz z dyni, który jest wykorzystywany do produkcji paszy oraz do wyrobów spożywczych mimo utraty wody i obróbki termicznej wciąż cechuje wysoka zawartość białka oraz karotenu [2, 3, 5, 6]

Pestki dyni wykorzystywane są w produkcji żywności, ale oczywiście także się je suszy. Cenione są za wysoką kaloryczność i bogactwo błonnika. Duża energetyczność tego surowca spowodowana jest znaczną ilością fitosteroli i nienasyconych kwasów tłuszczowych, które pozytywnie wpływają na obraz naszego lipidogramu.  Ponadto obfitują one także w magnez, który wpływa na dobre funkcjonowanie układu nerwowego, czy żelazo biorące udział w powstawaniu czerwonych krwinek. Musimy natomiast pamiętać, że występuje ono w pestkach, jako żelazo „niehemowe”,  zatem należy je spożywać wraz z produktami bogatymi w witaminę C, aby zwiększyć jego wchłanianie. W pestkach znajdziemy też cynk, który poprawia zdolności reprodukcyjne człowieka poprzez ochronę plemników przed szkodliwym działaniem wolnych rodników, stabilizując ich DNA. Pestki dyni cenione są głównie za zawarty w nich tryptofan – niezbędny aminokwas, który bierze udział w syntezie serotoniny, czyli hormonu szczęścia, regulujący ważne procesy życiowe jak sen, apetyt, krzepliwość krwi, ciśnienie, skurcze mięśni gładkich, a nawet podnosi popęd. Nic więc dziwnego, że dynia uznawana jest za afrodyzjak. Niemniej jednak warto wspomnieć, że te małe nasionka zawierają także kukurbitacyny – substancje wykorzystywane w leczeniu pasożytów i chorób, jakie wywołują, ponieważ mają zdolności porażające ich układ nerwowy. Naukowcy udowodnili pozytywne działanie wyciągu z pestek dyni w leczeniu cukrzycy typu 2.  [3, 4, 5]

W ostatnim czasie bardzo popularne stały się różne oleje roślinne tłoczone na zimno. Jednym z nich właśnie jest olej z pestek dyni, który aby mógł zachować swoje prozdrowotne właściwości powinien być przechowywany w zimnym i ciemnym miejscu. Takie warunki pozwalają nam nie tylko utrzymać dobry smak, ale przede wszystkim ważne składniki odżywcze, a mianowicie: witaminę A, B1, B2, B3, C, D, E, kwasy: linolowy, palmitynowy, oleinowy, beta-karoten, selen, cynk, potas, fitosterole, fito steryny, cytrulinę – czyli całą skarbnicę zdrowia. Badania dowodzą, że spożywanie oleju z pestek dyni wywołuje efekt hipotensyjny dlatego zaleca się go przy nadciśnieniu tętniczym. Produkt ten chroni także przed rozwojem licznych drobnoustrojów w tym bakterii i grzybów.  [1, 3, 5]

źródło: www.oleofarm.pl

Dynia odgrywa wiele istotnych ról w świecie fauny, gdyż stanowi nie tylko surowiec konsumencki dla nas, ale również zwierząt. My natomiast powinniśmy w kuchni wykorzystać ją do przygotowania smacznych potraw zarówno tych serwowanych na słono, jak i na słodko, ponieważ niesie ze sobą wiele korzyści zdrowotnych, co sprawia, że jest bardzo atrakcyjnym warzywem. Zatem niech zagości ona na naszych stołach nie tylko w celach dekoracyjnych. Poniżej dwa ciekawe przepisy.

Zupa krem z dyni

700 g dyni

300g ziemniaków

2 łyżki oleju rzepakowego

1 cebula

2 ząbki czosnku

1 łyżeczka kurkumy w proszku

2 pomidory

1 i 1/2 szklanki bulionu z warzyw (korzeń pietruszki, korzeń marchewki, seler)

  • szklanka mleka

Przygotowanie: Dynię i obrać ze skórki, usunąć nasiona, miąższ, a następnie pokroić w kostkę. Ziemniaki również należy obrać i pokroić w kostkę. W garnku, na oleju zeszklić posiekaną cebulę oraz przeciśnięty przez praskę czosnek. Dodać dynię i ziemniaki, doprawić solą oraz kurkumą. Smażyć co chwilę mieszając przez ok. 5 minut. Wlać gorący bulion (najlepiej domowej roboty), przykryć i zagotować. Zmniejszyć ogień, a następnie gotować przez ok. 10 minut. Pomidora sparzyć, obrać, pokroić na ćwiartki, usunąć szypułki oraz nasiona z komór. Miąższ pokroić w kosteczkę i dodać do zupy. Całość wymieszać i gotować przez kilka minut, do miękkości warzyw. Zmiksować w blenderze z dodatkiem mleka.

Zapiekana dynia z jabłkami

1 dynia Carnival

1 jabłko

1 mandarynka

1 łyżeczka płatków migdałowych

1 łyżeczka cynamonu

kilka orzechów włoskich

Przygotowanie: Piekarnik nagrzać do 200 stopni. Dynię umyć i ostrym nożem ostrożnie ściąć górę. Środek dyni wydrążyć łyżką. Następnie obrać jabłko i pokroić w kostkę. Z mandarynki usunąć skórkę, pokroić ją. Owoce oprószyć cynamonem, dodać migdały, orzechy, opcjonalnie łyżeczkę miodu i tak przygotowany „farsz” włożyć do środka dyni. Przykryć odciętą częścią i zapiekać przez 60 minut.

Autor: mgr Magdalena Kwaśniak

Literatura:

  1. Ardabili A. G., Farhoosh R., Haddad Khodaparast M. H., 2011. Chemical composition and physicochemical properties of pumpkin seeds (Cucurbita pepo Subsp. pepo Var. Styriaka) Grown in Iran. Journal of Agricultural Science and Technology Vol. 13: 1053-1063.
  2. Górnicki K., 2017. Charakterystyka wybranych surowców i produktów roślinnych w aspekcie ich utrwalania różnymi metodami. Wyd. SGGW, Warszawa; 27-33.
  3. Jain S., Prasad G. B. K. S., Tomar R., Yadav H., Yadav M., 2010. Medicinal and biological potential of pumpkin: an updated review. Nutrition Research Reviews, 23, 184–190.
  4. Kurzeja E., Synowiec A., Stec M. i wsp.2011. Ocena potencjału antyoksydacyjnego soków z wybranych warzyw z rodziny dyniowatych. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna XLIV, 3: 911–915., 92.
  5. Zdrojewicz Z., Błaszczyk A., Wróblewksa M., 2016. Dynia- zdrowa ale zapomniana. Medycyna Rodzinna, 19(2).
  6. https://dieta.mp.pl/zasady/148810,dynia